بازدیدها و نشست های علمی بیست و ششمین نشست علمی مدرسه فقهی امام محمد باقر علیه السلام
بیست و ششمین نشست علمی مدرسه فقهی امام محمد باقر علیه السلام PDF Print E-mail

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمه( حجه الاسلام و المسلمین غیبی):

موضوع این نشست شناخت منابع فقهی شیعه می باشد که  به سفارش استاد همراه با مقدماتی است. در ابتداء این نکات تقدیم می گردد تا در ذهن حضار آمادگی ایجاد شده و بعد از آن دوستان سوالات خود را به صورت کتبی ارائه دهند تا آیت الله استادی پاسخگو باشند.

 

کتابشناسی با توجه به آنچه در مورد آن اطلاعات به دست آوریم به چند بخش تقسیم می شود:

کتابشناسی، مقاله شناسی، پایان نامه، مجله، نشریات و  نرم افراز. بنابراین عنوان کتابشناسی نسبت به مصادیق خود، عنوان ضیقی است که همه موارد را شامل نیست ولی آنچه مورد نظر است، شناسایی و گردآوری اطلاعات پیرامون یک منبع علمی است که گاهی کتاب است و گاهی مقاله و پایان نامه که هر کدام بر اساس شناخت مؤلف، سال انتشار و موضوع بحث قابل بررسی است که در امروزه بحث نرم افزارها هم قابل بررسی است که با اضافه شدن نرم افزارها همان مباحث شناخت کتاب، در نرم افزار هم ضرورت دارد.

بعد از روشن شدن مواردی که می توان در مورد آنها اطلاعاتی به دست آورد،  قابل ذکر است که شناخت حاصل شده گاهی فقط شناخت ظاهری است مثلا اینکه در خصوص کتاب، وضعیت نشر چگونه بوده است  و ناشر چه کسی است که این نوع بررسی حائز اهمیت چندانی نیست بلکه آنچه که مهم است و در امشب مورد بررسی قرار می گیرد، بحث محتوایی است که شناخت محتوایی می تواند به چند صورت حاصل شود: گاهی فقط توصیف و گزارش از محتوای کتاب است و گاهی مفصل بوده و به صورت کاملا تشریحی است و گاهی در عین نقل کتاب به بررسی و نقد کتاب هم پرداخته خواهد شد که به کتابشناسی انتقادی نام گذاری می شود.

 

تقسیم بندی دوم کتابشناسی به لحاظ موضوع کتابشناسی است؛ چون گاهی موضوع کتاب شناسی عمومی است و همه کتاب ها از هر نویسنده و در هر زمینهای را شامل است و گاهی اختصاصی است که کتابشناسی اختصاصی خود دارای تقسیماتی است به جهت اینکه گاهی کتابشناسی اختصاصی موضوع محور است مثل کتاب های دین، اقتصاد، کلام یا ... که موضوع محور است و گاهی کتابشناسی فرد محور است؛ مثل کتاب شناسی در مورد سیّد الشهداء علیه السلام که در یک مجموعه جمع آوری شده است و با محوریت سید الشهداست یعنی تمام کتاب با محوریت سیدالشهدا جمع آوری شده است و گاهی کتاب محور است که نیاز طلاب به این بحث فراوران است مثل کتابشناسی کتاب های رسائل و کفایه و شروح و تعلیقه های آن که همه با محوریت کتاب است که بخصوص در فضای عمومی حوزه امروز، نیاز مبرم به این نوع کتابشناسی وجود دارد به جهت اینکه با ورود به یک کتاب نیاز به اطلاعاتی است تا محقق با اطلاع از سبک ارائه شده در کتاب بتواند به نحو کامل از کتاب استفاده علمی ببرد. و مورد آخر مربوط به کتابشناسی اختصاصی  مؤلف محور است مثل بررسی میراث شیخ طوسی که در این نوع کتابشناسی نسبت به کتب یک شخص خاص مثل شیخ طوسی یا علامه حلّی بررسی صورت می گیرد.

 

تقسیم بندی دیگر کتابشناسی از لحاظ جغرافیا و منطقه است؛ چون گاهی کتابشناسی جهانی است و گاهی منطقه ای است که بررسی شهری هم  در همین قسم است  مثل حوزه نجف یا کتاب های با زبان های خاص که در بحث رساله ها مطرح است.

آنچه امروزه مطرح است کتابشناسی جاری و کتابشناسی با نگرش به  آینده است که کتابشناسی جاری به  بررسی کتب در حال نوشتن و تدوین می پردازد و کتابشناسی آینده که مهم تر است به بررسی کتاب هایی که لازم است نوشته شود، می پردازد.

 

و بحث آخر فواید کتاب شناسی است که یک فایده برای پژوهشگر دارد به جهت اینکه با انجام فعالیت های کتابشناسی محقق در هر زمینه با استفاده از فعالیت های انجام شده در مورد کتب به بخش مورد نیاز خود مراجعه می کند و فایده دیگر حفظ میراث گذشتکان برای آیندگان است چون معرفی قابلیت های کتاب، موجب حفظ میراث است که در کتاب رجال نجاسی و ذریعه شبهه ای مطرح کرده اند که شیعه مذهب بی تاثیر در فرهنگ اسلامی است که مؤلف این دو کتاب، تصمیم به پاسخ گویی و جمع آوری میراث شیعه گرفتند و با تلاش اینها بر مخالفین روشن گردید که شیعه دارای تراث کهن است و از همان ابتداء علم اموزی و کتاب نویسی در نزد شیعه از اهمیت بالایی برخودار بوده است.

ثمرات دیگر کتابشناسی این است که موجب تنظیم صحیح کتابخانه ها و تصحیح متون و نسخه شناسی خواهد بود؛  چون معرفی کتاب موجب روشن شدن کتاب و نسخه شناسی آن خواهد بود.

این بیان مقدمه برای آمادگی ذهنی برای استفاده از بیانات حضرت استاد بود که تقدیم حضار محترم شد و در ادامه از بیانات آیت الله استادی در پاسخ به سوالات مربوطه استفاده خواهیم کرد.

 

پاسخ به سوالات توسط آیت الله استادی دام عزه:

سؤال: با توجه به کتب متعدد که از علّامه حلّی قدس سره در دسترس است، خصوصیات و مزایای هر کدام ازکتاب های ایشان در بحث های فقهی چیست؟

پاسخ:

علامه حلّی دارای دارای کتب متعدد فقهی می باشند که حدود شش کتاب می باشد و هر کدام مربوط به یک دوره از تدریس ایشان بوده است و اختلاف این کتب از حیث اختصار و تفصیل به جهت اغراض متفاوت ایشان بوده است؛ مثلا کتاب تبصره کتابی است که دارای شرح های متفاوت است حتی گفته شده است که در عین مختصر بودن می تواند جایگزین کتاب شرح لمعه باشد. کتاب دیگر علامه ارشاد است  و کتاب تذکره هم به کلام اهل سنت پرداخته است و هدف مختلف بیان اختلاف بین علماء شیعه است اما کتاب خلاف، اختلافات شیعه و اهل سنت را بیان کرده است. کتاب منتهی مفصل ترین کتاب علامه حلی می باشد و در تمام فروع به تفصیل بحث می کند.

نکته قابل ذکر این است که هیچ کدام از کتب علامه ما را از کتابهای دیگر ایشان بی نیاز نخواهد کرد؛ اما اگر بخواهیم یک کتاب از ایشان را انتخاب کنیم، بهترین کتاب مختلف است؛ چون در هر مساله به دست آوردن تاریخچه لازم است چون تاریخچه در استنباط بسیار مؤثر است و کتاب مختلف تقریبا تاریخچه را تا زمان خود علّامه بیان می کند و لذا موافقین و مخالفین روشن خواهد شد، چون بررسی تاریخچه بهترین زمینه بحث علمی است تا سیر مباحث روشن شود و لذا با تاریخچه می توان صحت یا عدم صحت شهرت های ادعا شده را به دست آورد چون بعد بررسی روشن می شود که اقوال متعددی وجود دارد و نحوه برخورد فقهاء متفاوت بوده است و مساله دارای فراز و نشیب فراوان بوده است.

در ضمن اشاره به این نکته لازم است که گاهی گفته می شود که خود مولف مثل علامه حلی در یک کتاب خود اظهار می کند که قبلا در فلان کتاب نظر ما این بوده است و این بیان مولف روشن می کند که تمام کتاب نام برده قبل از کتاب دوم نوشته شده است در حالی که ممکن است مولف بخشی از کتاب اول را نوشته باشد و منصرف شود و به نوشتن کتاب دوم پرداخته است و بعد اتمام کتاب دوم، کتاب اول را به اتمام رسانده است و لذا صرف یک کلام اثبات نمی کند که تمام کتاب قبلا نوشته شده است.

 

سؤال: در کتب علّامه برای به دست آوردن اقوال قدما به کدام کتاب مراجعه شود؟

پاسخ:

کتاب مختلف که در مورد کلام فقهای متعدد است، برای به دست آوردن اقوال فقهاء متقدم مناسب است که برخی کتاب های فقهی مختصر وجود داشته است که از بین رفته است اما با توجه به نقل های علّامه در کتاب مختلف، می توان مطالب آن کتب را به دست آورد.  از این مطلب یک نکته اضافه می کنیم که از این کتاب برای تصحیح هم می توان استفاده کرد، لذا این کتاب برای تصحیح کتاب ابوالصلاح حلبی استفاده شده است گفته شده است که گاهی نسخه های مختلف دارای اتقان بیشتری  است.

 

سؤال: در بحث مرجحات برای به دست آوردن اقوال عامه تا چه اندازه می توان به نقل علّامه حلّی اعتماد کرد؟

پاسخ:

نقل های علّامه از علمای اهل سنت قابل اعتماد می باشد، حتی از کتاب های الفقه علی مذاهب الخمسه هم قابل اعتمادتر خواهد بود؛ چون در نظرات عامه هم، فراز و نشیب وجود داشته است و چه بسا اقوال آنها عوض شده باشد و لذا کتاب الفقه علی مذاهب الاربعه قول حال حاضر اهل سنت را نقل می کند در حالی که علامه قول اهل سنت را در قرن هشتم نقل می کند و هرچه زمان قول نزدیک تر به زمان ائمه علیهم السلام باشد، برای به دست آوردن قول حق بهتر است؛ چون فتوای زمان روایت، برای تعیین تقیه راهگشاست. البته خود اهل سنت هم کتب معتبری دارند که برای به دست آوردن اقوال اهل سنت می توان به کتب خود آنها مراجعه کرد؛ چون اهل سنت هم همانند کتاب مختلف در شیعه اختلاف بین خودشان را نقل کرده اند که بررسی آن کتب هم مفید خواهد بود. حال اگر بین نقل کتب خود اهل سنت و علامه اختلاف حاصل شود، نقل خود اهل سنت مقدم بر کلام علامه خواهد بود. پس راه به دست آوردن فتاوای اهل سنت، کتاب های خودشان و برخی کتب خود شیعه است مثلا گفته شده است که کتاب بدایه المجتهد که مربوط به قرن پنجم است برای به دست آوردن قول اهل سنت کافی است.

نکته قابل ذکر در مورد کتب علامه هم این است که گاهی در مورد کتب علامه به مطلبی برمی خوریم که کلام مستحکمی نیست که در برخی موارد متأخرین به علامه در بیان این مطلب اشکال می کنند در حالی که نکته قابل توجه این است که در اکثر موارد این کلام بیان شده از سوی علامه مربوط به اهل سنت بوده است مثلا در برخی موارد علامه روایت و اصل را در کنار هم به عنوان دلیل ذکر می کند در حالی که اصل در موارد عدم وجود روایت قابل استدلال است که گفته می شود که ذکر اصل در کنار دلیل با توجه به اهل سنت است که به اصل هم تمسک می کنند و الا دلیل اصلی علامه همان روایت است و به جهت اینکه ممکن است که عامی روایت را نپذیرد، به اصل هم تمسک شده است که خود عامی هم قائل به حجیت آن می باشد.

 

سؤال: با توجه به اهمیت بررسی تاریخچه مسأله، استفاده از کتاب مفتاح الکرامه تا چه مقدار راهگشا خواهد بود؟

پاسخ:

توجه به کلام قدماء در عین اینکه لازم است، اما در دوره ای از حوزه های علمیه قابل توجه نبود مثلا فقط به جواهر اکتفاء می شد در حالی که بعد اقدامات علمی مرحوم آیت الله بروجردی لزوم بررسی اقوال و کلام قدماء روشن تر شد و ایشان کتاب مفتاح الکرامه را مطرح و رونق داد و کتاب مفتاح الکرامه با تلاش برخی از علماء تصحیح شده است و لذا کسی که قدرت مراجعه به همه کتب را ندارد، با توجه به زحمات بی پایان صاحب مفتاح الکرامه رجوع به آن مفید است و نقل ایشان قابل اعتماد است مگر اینکه در مورد خاص شک وجود داشته باشد که به خصوص همان مراجعه می شود و الا کتاب ایشان که با زحمت فراوان جمع آوری شده است قابل استفاده است. اما در عین حال اگر توان مراجعه مستقیم وجود داشته باشد، قطعا اولی نسبت به اکتفاء به نقل مفتاح الکرامه خواهد بود.

 

سؤال: برای به دست آوردن روش استنباط و اجتهاد مراجعه به چه کتابهایی لازم است و نحوه استفاده باید چگونه باشد؟

پاسخ:

مطالب ذکر شده روش استنباط بود؛ چون بیان شد که قبل مرحوم بروجردی مراجعه به یک کتاب کافی بود که اگر این روش را بپذیریم ما خواهیم بود و کتاب وسائل الشیعه و جواهر اما اگر بخواهیم روش مرحوم بروجردی قدس سره بپذیریم که در حال حاضر هم رایج است، بررسی مساله و زمینه مساله لازم است و بعد قضاوت انجام شود یعنی ابتداءا اقوال علمای شیعه و اهل تسنن بررسی شود و روایت قابل استدلال هم مورد توجه قرار گیرد که مسأله و زمینه آن روشن خواهد شد و روایات هم بررسی شده و در مجموع با توجه به کلام قدماء اگر شهرت یا اجماع را موثر بداند می توان در مساله اظهار نظر کرد. اما در نهایت هم افراد در تصمیم گیری مختلف اند چون گاهی در عین استنباط حکم احتیاط می کند؛ چون احتیاط را طریق نجات می داند اما در برخی همان مطلب استنباط کرده را بیان می کند.

 

سؤال: با توجه به از بین رفتن کتابهای شیعه در جریان حمله مغول و حوادث دیگر، چه مقدار از تراث شیعه از بین رفته است؟

پاسخ:

در مورد از بین رفتن کتابهای شیعه در نزد علماء اختلاف است که برای روشن شدن این مطلب مثالی مطرح می کنم که کتاب قرآن یا کافی که هردو از عظمت بالایی برخوردارند اما در عین حال اگر گفته شود چرا نسخه اصلی وجود ندارد در جواب گفته می شود که در اثر استفاده کتاب کهنه شده است و به نسخه جدیدتر مراجعه شده است و لذا نسخه اصلی دیگر مورد مراجعه نیست و لذا حوادث مختلفی رخ داده است که در طول زمان کتاب از بین می رود حال اگر کتاب سوزی هم صحیح باشد خوب کتاب در اثر عوامل مختلف از بین می رود و این اختصاص به کتاب فقهی ندارد بلکه در کتاب های لغت تاریخ و جغرافیا همین است که طبیعی است که کتاب های اصلی از بین می رود اما درعین حال کتاب منحصر در همان نسخه اصلی نبوده است مثلا یک کتاب تهذیب به دست من رسید که تصحیح شهید ثانی بوده است که بعد در کتابخانه مرحوم نجفی مرعشی نگهداری می شود پس نکته این است که اگرچه در دوره هایی به کتب خطی اهمیت چندانی داده نمی شده است اما نسخه هایی از آن وجود داشته است و بعد کتب مورد توجه قرار گرفته است و لذا اگر از بین رفتن کتب به ما نقض شود همین نکته در کتب اهل سنت هم وجود دارد چون خود آنان هم بسیاری از نسخ اصلی خود را ندارند اما زحمات نسخه نویسان که حاصل زحمت ماهها تلاش خود را در یک کتاب صرف می کردند، موجب حفظ اصل این کتب و تراث در شیعه شده است. بنابراین وجود آتش سوزی به این معنا نخواهد بود که کتبی که فقط یک نسخه داشته است از بین رفته است و لذا چه بسا کتابهای سوخته شده دارای نسخه هایی در مکان های دیگر بوده است و از طریق آن نسخه ها مطالب به دست ما رسیده است.

 

سؤال: منابع کتابشناسی نسبت به کتب متقدم و متاخر چیست؟

پاسخ:

در حال حاضر این عمل ساده شده است چون حدودا صد سالی است که فهرست نویسی انجام می شود که در هر منطقه یا کتابخانه ای فهرست نویسی انجام می شود حتی گاهی پیشنهاد می شود که در یک فهرست همه کتابها بیان شوند و همه فهرست ها جمع آوری شوند و یک فهرست هم در دوازده جلد جمع آوری شده است که در مورد هر کتاب تعداد نسخه های موجود از کتب را بیان کرده است و این کتاب در چهل جلد با توضیحات بیشتر هم چاپ شده است مثلا با مراجعه به این کتاب می توان به دست آورد که از کتاب خلاصه علامه نسخه ای وجود دارد یا وجود ندارد پس با وجود این کتاب نیاز به فهرست های متعدد لازم نیست بلکه با مراجعه به یک کتاب می توان نسخه های موجود را از اقدم فالاقدم به دست آورد.

 

سؤال: با توجه به کتب حدیثی مختلف از جمله کافی، تهذیب و من لایحضره الفقیه در صورت اختلاف نسخه کدام کتاب مقدم است؟

پاسخ:

معروف این است که کافی نسبت به سایر کتب اربعه اضبط است ولی کلیت این نکته روشن نیست. البته عظمت علماء ثابت است ولی در عین حال گفته شده است که کتاب کافی در مدت بیست سال نوشته شده است اما تهذیب در بیست سالگی شیخ نوشته شده است که هرچه قدر جلیل القدر باشد ولی عملی در جوانی انجام شود در مقایسه، اعتماد به کتاب فرد دارای تجربه بیشتر خواهد بود اما در عین حال باید در هر مورد خاص مراجعه شود و شخص به اطمینان برسد.

 

سؤال: اگر در برخی کتب مطالبی باشد که به نظر صحیح نباشد، آیا می توان آن مطالب را حذف کرد با توجه که برخی مصححین این روش انجام داده اند؟

پاسخ:

این اشکال به خود ما هم وارد شده است چون ما در کتاب تقریب المعارف که کتاب اصول عقاید است وقتی ایشان به مساله خلفاء رسیده اند کفر خلفاء را ثابت کرده اند که ما در زمان چاپ این کتاب، این بخش را حذف کردیم؛ اما در عین حال با نشانه ای بیان کردیم که بخشی از کتاب بنابر مصالحی حذف شده است و چاپ نشده است و لذا آنچه صحیح نیست، حذف بدون اشاره است اما در عین حال حذف چیزی از کتابی بدون تذکر اشکال دارد. اما در صورتی که اشاره شود اشکالی نخواهد داشت؛ مثلا مرحوم محدث قمی کتاب حق الیقین و حلیه المتقین علامه مجلسی را خلاصه کرده است که بخشی مطالب حذف شده است پس اگر تذکر داده شود که مطالبی حذف شده است اشکالی ندارد اما بدون اشاره جایز نیست.

اما نکته مهم این است که شخص خاصی یک مطلب را دست نمی داند این قطعا غلط است که مطلب حذف شود و لذا اگر در کافی یک روایتی باشد که شخص قابل التزام نداند نمی تواند حذف کند بلکه باید آن روایت در کافی وجود داشته باشد ولی در حاشیه تذکر داده شود که این روایت یا از جهت سند دارای خدشه است یا اینکه احتمالا تصحیفی رخ داده است و حتی برخی از موارد علماء در صورت عدم وضوح مفاد روایت در حاشیه می نوشتند: «یرد علمه الی اهله» یعنی به خود جرأت اینکه بیان کنند مطلب غلط است را نمی دادند و لذا قاعده این است که اگر مطلبی به نظر شخص درست نبود باید بگوید که مطلبی است که ما نمی فهمیم ولی به اهل آن واگذار می کنیم.

الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و اله الطاهرین.

 

Add comment


Security code
Refresh

منوی اصلی


ورود طلاب



 

آزمون ورودی مراکز تخصصی فقهی حوزه علمیه

امورطلاب و اساتید

O  امور خوابگاه مدرسه

O  امور رفاهی طلاب

O  امور رفاهی اساتید

O  تسهیلات ورزشی

O  اردوی زیارتی پژوهشی مشهد مقدس

O  امور پرورشی

O  اطلاعیه‌ها

O  ارتباط با مسوولین

معاونت آموزش

O  قوانین و مقررات آموزشی:  سطح خارج

O  معرفی اساتید:  سطح خارج

O  برنامه امتحانات:  سطح خارج

O  اطلاعیه‌های آموزشی:  سطح خارج

O  ارتباط با مسوول آمورش:  سطح خارج

O  پرسش و مباحثات علمی

O  نمونه سوالات دروس سطح

O  آیین نامه تقریرات و پژوهش های خارج

Hosting: Ilimitada Hosting Chile VPS