آموزش پژوهش نقش بهره‏‏‌گیری از رایانه و فناوری اطلاعات در موضوع‏‏‌یابی پژوهش
نقش بهره‏‏‌گیری از رایانه و فناوری اطلاعات در موضوع‏‏‌یابی پژوهش PDF Print E-mail

چکیده: استفاده از رایانه و فناوری اطلاعات و ارتباطات، فواید و آثار فراوانی در تسهیل، تعمیق و سرعت‏‏‌بخشی به تحقیقات علمی دارد. در این نوشتار ضمن بررسی اجمالی نقش این فناوری در فرایند تحقیق علمی، به بررسی این تاثیر در نخستین و زیربنایی‏‏‌ترین گام پژوهش یعنی مرحله انتخاب موضوع می‏‏‌پردازیم. این تاثیر هم در شناسایی مجموعه‏‏‌ای از موضوعات نو و کاربردی نمود دارد و هم در به‏‏‌کار بردن ملاک‏‏‌های ترجیح یکی از این موضوعات نسبت به سایر زمینه‏‏‌هایی که امکان تحقیق در آن فراهم است به یاری محقق می‏‏‌آید.

کلید واژه‏‏‌‏‏‌ها : فناوری اطلاعات و ارتباطات، روش تحقیق علمی، روش تحقیق رایانه‏‏‌ای.

مقدمه

این روزها جهان دانش دستخوش دگرگونی ها و دستاوردهای بزرگی است که بر همه ابعاد زندگی بشر سایه انداخته است. در هیچ دوره‏‏‌ای از تاریخ دگرگونی ها و پیشرفت های علمی شتابی این‏‏‌ چنین فراگیر نداشته است. مهم‏‏‌ترین عامل این پدیدی شگفت‏‏‌انگیز، دست‏‏‌یابی بشر به ابزاری کارآمد به نام «فناوری اطلاعات و ارتباطات»(ICT)(1) است. این فناوری، که به اختصار فاوا نیز نامیده می‏‏‌شود، قدرتی به انسان امروز می‏‏‌دهد که می‏‏‌تواند انواع اطلاعات را در قالبهای گوناگون ذخیره و با سرعتی بی‏‏‌مانند پردازش کند و در دسترس همگان قرار دهد. از آنجا که اطلاعات خمیرمایی اصلی تحقیقات علمی است و نتیجه‏‏‌بخش بودن پژوهش در گرو پردازش اطلاعات است، طبیعی است که در اختیار داشتن فناوری و ابزاری با این ابعاد و ویژگیها، تحولاتی بنیادین را در عرصه پژوهش‌های علمی ایجاد کند.

بهره‏‏‌گیری از این فناوری با ویژگیهای بی‏‏‌مانندی که دارد، پژوهش‌های علمی را با دگرگونیهای بنیادینی رو‏‏‌به‏‏‌رو می‏‏‌کند که هیچ دانشی از آن بی‏‏‌‏‏‌بهره نمانده است؛ به گونه‏‏‌ای که هرگونه تحقیقات علمی بدون بهره‏‏‌گیری از ابزارها و روشهای این فناوری کاری بیهوده و نوعی اتلاف وقت به شمار می‏‏‌رود. بر این اساس لازم است در شرایط جدید، روش‏‏‌شناسی تحقیقات علمی بار دیگر بازنگری و متناسب با این تحول و دستاورد بزرگ تدوین شود. در این مجال بنا داریم نقش بهره‏‏‌گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات را تنها در یکی از مراحل تحقیق علمی بررسی کنیم. طبعا این بررسی می‏‏‌تواند در هر یک از مراحل دیگر پژوهش علمی نیز انجام پذیرد. بر اساس دانش روش‏‏‌شناسی، هر تحقیق علمی مستلزم طی هفت مرحله است. این مراحل عبارت‏‏‌اند از:

1ـ طرح مسئله یا انتخاب موضوع؛

2ـ تبیین مسئله؛

3ـ ارائه فرضیه؛

4ـ تنظیم طرح‏‏‌نامه؛

5ـ گرد‏‏‌آوری اطلاعات؛

6ـ پردازش اطلاعات؛

7ـ نگارش گزارش تحقیق.

در این نوشتار، تاثیر بهره‏‏‌گیری از فاوا را در نخستین گام تحقیق که مرحله انتخاب موضوع است بررسی می‏‏‌کنیم و بیان این تاثیر در سایر مراحل تحقیق را به فرصتی دیگر وامی‏‏‌گذاریم. اما پیش از پرداختن به این موضوع، خوب است ابتدا نگاهی اجمالی به فواید بهره‏‏‌گیری از رایانه‏‏‌‏‏‌ و فناوریهای مرتبط با آن در کلیت فرایند تحقیق داشته باشیم.

 

فواید بهره‏‏‌گیری از فاوا در تحقیقات علمی

گذشته از فواید و آثاری که فاوا به صورت خاص در هر یک از مراحل تحقیق ایجاد می‏‏‌کند، برخی از دستاوردها را برای کل فرایند تحقیق به دنبال دارد که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‏‏‌کنیم:

1ـ جامعیت: با استفاده از این ابزارها امکان دست‏‏‌یابی و مراجعه به منابع بیشتری فراهم می‏‏‌شود و اطلاعات گسترده‏‏‌تری در اختیار محقق قرار می‏‏‌گیرد.

2ـ کاهش زمان: سرعت بی‏‏‌مانند در جستجو، گرد‏‏‌آوری و تحلیل اطلاعات از مزیت‌های تحقیق بر پایه فاوا است. این فناوری افزون بر سرعت پردازش و جستجوی اطلاعات، ابزارها و امکانات دیگری را فراهم می‏‏‌آورد که مراحل گوناگون پژوهش را سرعت می‏‏‌بخشد؛ ابزارهایی که نگارش، رونویسی، مقایسه، ویرایش و بایگانی اطلاعات را در رایانه آسان‏‏‌ می‏‏‌سازد، از جمله این امکانات است.

3ـ دقت: پنهان نماندن ریزترین نکات و اطلاعات از چشم تیزبین و منطق ریاضی ماشین‏‏‌های پردازشگر، محقق را در برابر بسیاری از خطاهای رایج انسانی ایمنی می‏‏‌بخشد و بر دقت کار تحقیقاتی می‏‏‌افزاید.

4ـ نظم: ساختار منظم و امکانات دسته‏‏‌بندی و بایگانی در رایانه و برخی ابزارها و نرم‏‏‌افزارهای برنامه‏‏‌ریزی و مدیریت وقت، در نظم بخشیدن به فعالیت‌ها، یادداشت‏‏‌ها و انجام مراحل مختلف تحقیق مؤثر است.

5ـ تقویت انگیزه: جذابیتها و امکانات گوناگون رایانه و اینترنت می‏‏‌تواند در تقویت انگیزی محقق و کاهش خستگی ناشی از تحقیق اثرگذار باشد.

6ـ کار گروهی: امکانات ارتباطی و فراهم شدن فرصت استفاده از شبکه‏‏‌ها در این فناوری، شرایط بسیار مناسبی را برای فعالیت‌های تشکیلاتی و تحقیقات بزرگ و گروهی فراهم می‏‏‌سازد.

7ـ ماندگاری:‏‏‌ شرایط مناسبی که این فناوری برای ذخیره‏‏‌سازی یافته‏‏‌ها و بایگانی و نگهداری آسان و کم‏‏‌حجم اطلاعات گسترده فراهم می‏‏‌آورد، ماندگاری دستاوردها و نتایج تحقیق را بسیار بیشتر می‏‏‌سازد. ضمن اینکه این ویژگی باعث می‏‏‌شود فیش‌ها و یادداشت‏‏‌هایی که در طول هر تحقیق به دست می‏‏‌آید در تحقیقات بعدی نیز به آسانی کاربرد یابد.

8ـ چندرسانه‏‏‌ای شدن: در تحقیقاتی که بر پایه فناوری اطلاعات انجام می‏‏‌پذیرد، افزون بر اطلاعات نوشتاری می‏‏‌توان از اطلاعات چندرسانه‏‏‌ای بهره جست و بازده و جذابیت کار را به مراتب افزایش داد.

9ـ انتشار آسان: با استفاده از ظرفیتهای فناوری اطلاعات و ارتباطات و شبکی جهانی اینترنت دیگر هیچ محققی برای انتشار و بهره‏‏‌برداری از آثارش منتظر ناشر یا مؤسسات گوناگون نمی‏‏‌ماند و به آسانی و بدون هیچ‏‏‌گونه هزینه‏‏‌ای می‏‏‌تواند هر بخش از آن را که بخواهد در سطح جهانی و با شمارگانی نامحدود منتشر کند. این ویژگی می‏‏‌تواند انگیزه و جدیت دانشجویان و تازه‏‏‌کاران عرصه پژوهش را افزایش دهد و پژوهش‌های آنان را ماندگار کند.

10ـ رهایی از زمان و مکان: به آسانی می‏‏‌توان در هر شرایطی منابع متعدد و پرشماری را در قالب لوح فشرده یا حافظه‏‏‌های دیگر به همراه داشت؛ از این رو محقق برای انجام تحقیق و گرد‏‏‌آوری اطلاعات وابستگی کمتری به زمان و مکانی خاص دارد.

11ـ کارهایی نشدنی: فاوا امکانات و تواناییهایی در اختیار محقق می‏‏‌نهد که می‏‏‌توان گفت بدون این فناوری دست‏‏‌یابی به آن (هر چند با زحمت و زمان زیاد)، کم و بیش ناممکن است. بررسی‏‏‌های تطبیقی و مقایسه‏‏‌ای، فهرست‏‏‌های مختلف فنی، نمودارهای آماری، آزمایش‏‏‌های مجازی و جستجوهای ریشه‏‏‌ای، نمونه‏‏‌هایی از این امکانات است.

12ـ روزآمدی:‏‏‌ استفاده از این فناوری، تحقیق را کاملاً به‏‏‌روز و منطبق با آخرین اطلاعات و دستاوردهای علمی قرار می‏‏‌دهد. چرا که محقق هر لحظه به آخرین نظریه‏‏‌ها و یافته‏‏‌‏‏‌های علمی دسترسی دارد.

با همه این مزیتها برای ورود به این عرصه باید به چند نکته توجه ویژه داشت:

یکم- رایانه و فناوری اطلاعات به هیچ‏‏‌ وجه نمی‏‏‌‏‏‌تواند جایگزین تحصیلات، مهارت و تجارب علمی محقق باشد. این فناوری تنها ابزارهایی را در اختیار محقق قرار می‏‏‌دهد تا بتواند روند تحقیق را آسان‏‏‌تر و سریع‏‏‌تر پیش برد و با تغییر نگرش او بر جامعیت و عمق تحقیق بیفزاید. اما این مزایا هرگز نمی‏‏‌تواند ضعف علمی و بی‏‏‌تجربگی محقق را جبران کند. بنابراین بهره‏‏‌گیری از امکانات پیشرفته و قدرتمند فناوری اطلاعات و ارتباطات، نه تنها مسئولیت ما را در فراگیری، مطالعه و جستجو کاهش نمی‏‏‌دهد؛ بلکه مسئولیتی دوچندان را در بهره‏‏‌گیری بهتر از این فرصت بر دوش ما می‏‏‌نهد. بی‏‏‌تردید تا زمانی که نوع نگاه و میزان اهتمام خود را نسبت به مطالعه، تحقیق و یادگیری تغییر ندهیم هیچ فناوری و امکاناتی ما را به پیشرفت، نوآوری و تولید علم نخواهد رساند.

دوم- سهولت گرد‏‏‌آوری و نقل مطالب و اطلاعات با استفاده از ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات هرگز نباید ما را به سوی تحقیقات سطحی و تقلیدی و کاهش خلاقیت و نوآوری سوق دهد. امروزه متأسفانه شاهد این واقعیت تلخ هستیم که بسیاری از دانشجویان و نویسندگان، با استفاده از نرم‏‏‌افزارهای تحقیقاتی و سایتهای اینترنتی، سطح تحقیقات خود را تا حد یک جستجوی ساده(Search) و گرفتن رونوشت(Copy) و الصاق(Paste) آن در فایلی جدید فروکاسته‏‏‌اند.

سوم- شرایط و ویژگیهای رایانه و اینترنت به گونه‏‏‌ای است که باید افزون بر اصول اخلاقی تحقیق، به اصول و آسیب‏‏‌های خاص این فضا نیز توجه کنیم. آسان‏‏‌تر شدن استفاده از متون و تحقیقات دیگران بدون توجه به حقوق آنها، فراهم شدن زمینه‏‏‌های پراکندگی بیشتر ذهن، وسوسه‏‏‌ها و آسیب‏‏‌های اخلاقی فضای باز اینترنت، ارتباطات و گروههای ناسالم در فضای مجازی، وابستگی و اعتیاد به برنامه‏‏‌های خاص، خطرات این فناوری برای خط، زبان و دیگر جنبه‏‏‌های فرهنگ ملی، آسیب‏‏‌های جسمانی و روانی استفادی پیوسته از رایانه و آثارآن بر ارتباطات و روحیات اجتماعی از جمله نکاتی است که باید در بهره‏‏‌گیری از این فناوری همواره بدان توجه داشت.

اکنون که مقدمات و کلیات این بحث روشن شد می‏‏‌توان به بررسی نقش بهره‏‏‌گیری از فاوا در انتخاب موضوعات بهتر و کاربردی‏‏‌تر برای تحقیقات علمی پرداخت. این موضوع از دو جهت قابل بررسی است. یکی این که چگونه می‏‏‌توان با استفاده از ابزارهای رایانه‏‏‌ای به مجموعه‏‏‌ای از موضوعات بکر و کاربردی دست یافت و دیگر این که چگونه می‏‏‌توان از میان این موضوعات، آنچه را دارای ملاک‏‏‌ها و اولویت‏‏‌های بالاتری است برگزید. بحث اول را با عنوان رایانه و منابع انتخاب موضوع و بحث دوم را با عنوان رایانه و ملاک‏‏‌های انتخاب موضوع بیان می‏‏‌کنیم:

 

الف)رایانه و منابع انتخاب موضوع

استفاده از نرم‏‏‌افزارهای تحقیقاتی، کتابخانه‏‏‌های الکترونیکی و پایگاه‌های اینترنتی می‏‏‌تواند به صورت مستقیم و غیرمستقیم در تقویت منابع انتخاب موضوع مؤثر باشد. با گسترش شبکی جهانی اینترنت و از میان رفتن مرزها و فاصله‏‏‌ها، مواجهه افراد با مسائل و مشکلات گوناگون جامعه بسیار بیشتر شده است و از این طریق می‏‏‌توان نیازهای واقعی‏‏‌تری را لمس کرد. افزون بر این، با در دست داشتن نرم‏‏‌افزارهای تحقیقاتی و دسترسی به منابع الکترونیکی موجود در شبکی جهانی، شرایط بهتری برای بهره‏‏‌گیری از منابع نوشتاری، دیداری و شنیداری فراهم می‏‏‌آید. این امتیازات به محقق کمک می‏‏‌کند تا فهرست کامل‏‏‌تری از موضوعات و مسائل ارزشمند و تحقیق‏‏‌پذیر تهیه کند.

یکی از بهترین منابع برای به دست آوردن موضوعات تحقیق‏‏‌پذیر، مراجعه به متقاضیان تحقیق است. رایانه و اینترنت در این زمینه نیز می‏‏‌تواند راه حلها و دستاوردهای چشمگیری داشته باشد. سازمانها و نهادها، دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی، مؤسسات و صنایع خصوصی می‏‏‌توانند از طریق پایگاه‌های اینترنتی فهرستی از نیازهای تحقیقاتی خود را در پیش دید محققان قرار دهند. این فهرست می‏‏‌تواند به گونه‏‏‌ای طراحی شود که امکان انتخاب موضوع، ارائه طرح‏‏‌نامه و حتی انعقاد قرارداد و اجرای تحقیق را نیز فراهم آورد.

هم‏‏‌اکنون مراکز بسیاری به روشهای گوناگون موضوعات کاربردی و مورد نیاز را در پایگاههای اینترنتی خود اعلام کرده‏‏‌اند؛ از این رو افرادی که ملزم یا علاقه‏‏‌مند به تحقیق باشند می‏‏‌توانند با مراجعه به پایگاه اینترنتی سازمانهای هم‏‏‌سو با تخصص یا علاقی خود، فهرستی از موضوعات قابل تحقیق را به دست آورند. افزون بر این در بسیاری از همایش‏‏‌ها، جشنواره‏‏‌ها و نشریات تخصصی به مناسبت‏‏‌های گوناگون ضمن فراخوان مقاله و پژوهش، محورها و موضوعاتی نیز برای تحقیق پیشنهاد می‏‏‌شود. بسیاری از این فراخوانها از طریق پایگاههای اینترنتی این مراکز انجام می‏‏‌شود و با مراجعی مستقیم به این سایتها یا از طریق موتورهای جستجو می‏‏‌توان از موضوعات و محورهای پیشنهادی آگاه شد.

چند مثال:

فرض کنید دانشجو یا پژوهشگری بنا دارد تحقیقی انجام دهد که نتایج آن برای نسل جوان مفید و گره‏‏‌گشا باشد. چنین فردی می‏‏‌تواند برای شناسایی موضوعات پیشنهادی درباری جوانان به سایتهای مختلفی از جمله پایگاه اینترنتی سازمان ملی جوانان(2) مراجعه و تعدادی از موضوعاتی را که از سوی سازمانهای مرتبط با امور جوانان به عنوان اولویت و نیازهای تحقیقاتی معرفی شده است شناسایی و انتخاب کند. با این روش به آسانی می‏‏‌توان از تجربه‏‏‌ها، تحقیقات و دستاوردهای تشکیلاتی بهره‏‏‌ برد که سالها به شناسایی و بررسی مشکلات و نیازهای جوانان پرداخته است.

فراخوان معاونت غذا و داروی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی(3) برای تحقیقات کاربردی در این حوزه، فهرست طرحهای پژوهشی مراکز تحقیقاتی حوزی علمیه قم در سایت حوزه(4) و طرحهای تحقیقاتی مورد نظر بنیاد شهید و امور ایثارگران(5) در زمینه‏‏‌هایی چون ایثار و شهادت، نمونه‏‏‌هایی است از انبوه اطلاعاتی که از طریق اینترنت دست یافتنی است و محقق را در یافتن موضوعاتی کاربردی‏‏‌تر یاری می‏‏‌کند.

همان‏‏‌گونه که اشاره شد، یکی دیگر از راههای دست‏‏‌یابی به فراخوانهای پژوهشی، پیگیری واژه‏‏‌های مرتبط از طریق موتورهای جستجو است. برای نمونه کسی که خواهان تحقیق در زمینی اخلاق پزشکی است می‏‏‌تواند با جستجوی ترکیبی واژه‏‏‌هایی چون فراخوان، پژوهشی، اخلاق و پزشکی، به صفحاتی دست یابد که اطلاعات همایش‏‏‌ها و موضوعات کاربردی و پیشنهادی مراکز را در این حوزه ارائه کرده‏‏‌اند.

 

ب) رایانه و ملاکهای انتخاب موضوع

پس از شناسایی موضوعات و مسائل قابل تحقیق، لازم است بر اساس ملاکهای انتخاب موضوع، بهترین و مناسب‏‏‌ترین موضوع را برگزینیم. بهره‏‏‌گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات در این بخش نیز کمکهای شایانی به محقق می‏‏‌کند و امکانات و شرایط بهتری را برای اعمال دقیق این ملاکها در اختیار او می‏‏‌گذارد.

 

1ـ اهمیت و اولویت داشتن موضوع

بر اساس این ملاک، هرگاه با چند موضوع یا مسئله روبه‏‏‌رو باشیم، باید ببینیم کدام یک از آنها اولویت و اهمیت بیشتری دارد و در کدام زمینه نیاز بیشتری به تحقیقات علمی دیده می‏‏‌شود. برای سنجش این موضوعات از نظر میزان اهمیت و اولویت‏‏‌ و نیز از نظر ضرورت و کارگشایی, راههای متعددی همچون: «شناسایی مشکلات و نیازهای اجتماعی، صنعتی و فرهنگی، مشورت با مسئولان و کارشناسان، انجام نظرسنجی‏‏‌های لازم، بررسی و محاسبی هزینه‏‏‌ها و فایده‏‏‌ها و بررسی میزان استقبال و رویکرد عمومی نسبت به موضوعات» در پیش روی محقق است.

فناوری اطلاعات و ارتباطات امکانات خوبی را در اجرای بهتر و دقیق‏‏‌تر برخی از این راهها در اختیار ما می‏‏‌گذارد. ظرفیت بالای برنامه‏‏‌های رایانه‏‏‌ای برای طراحی فرمهای نظرسنجی و اجرای سریع و گستردی آن از طریق شبکی اینترنت، یکی از این امکانات است.

این فناوری شیوه‏‏‌های گوناگونی را برای افکارسنجی در اختیار دارد. بر پایه اطلاعات گسترده و واقعی موجود در شبکی اینترنت می‏‏‌توان میزان استقبال همگانی از موضوعات گوناگون را سنجید. سرویسTrends که از سوی جستجوگر بزرگ اینترنتیGoogle راه‏‏‌اندازی شده است، نمونه‏‏‌ای از دستاوردهای فناوری اطلاعات در زمینی افکارسنجی و برنامه‏‏‌ریزیهای کلان اجتماعی است. این سرویس می‏‏‌تواند اطلاعات ارزشمندی را درباری میزان توجه مردم نسبت به موضوعات گوناگون به دست دهد و افزون بر این مشخص کند که هر موضوع کجا و در چه زمانی جستجو شده است. با استفاده از این اطلاعات می‏‏‌توان تا حدودی میزان مطلوبیت موضوع و نیاز و استقبال جامعه را نسبت به آن به دست آورد. (6)یکی دیگر از شیوه‏‏‌های بررسی میزان توجه افکار عمومی نسبت به یک موضوع، استفاده از پایگاههایی است که رتبه‏‏‌بندی سایر پایگاههای اینترنتی را ارائه می‏‏‌دهند.(7) در صورتی که درباری موضوعات دلخواه ما پایگاههای اینترنتی تخصصی وجود داشته باشد، می‏‏‌توان با بررسی رتبی این پایگاهها تا حدودی میزان استقبال و توجه عمومی نسبت به آن موضوعات را شناخت.

2ـ تکراری نبودن موضوع

از آنجا که هدف اصلی در تحقیقات علمی ارائه حرفی نو و پیشبرد و تولید علم است، این هدف معمولاً در موضوعات غیرتکراری یا با نگاهی متفاوت به این موضوعات به دست می‏‏‌آید. اصلی‏‏‌ترین شرط رعایت این ملاک، داشتن اطلاع از پژوهش‌های گذشته و دسترسی به اطلاعات آنها است. بهترین شیوه برای جستجو در منابع و یافتن اطلاعات پژوهش‌های گذشته، استفاده از بانکهای اطلاعاتی و برنامه‏‏‌ها و پایگاه‌هایی است که فهرست‏‏‌هایی از تحقیقات، مقالات، پایان‏‏‌نامه‏‏‌ها و کتابهای منتشرشده را ارائه می‏‏‌دهند. با جستجوی واژه‏‏‌های کلیدی مرتبط با موضوعات مورد نظر در این مجموعه‏‏‌ها می‏‏‌توان فهرستی از تحقیقات مرتبط به دست آورد و از میزان و کیفیت پژوهش‌هایی که پیش از این در آن زمینه انجام شده است، آگاه شد. در اینجا نمونه‏‏‌هایی از منابع و شیوه‏‏‌های شناسایی و بررسی موضوعات تحقیقاتی را ذکر می‏‏‌کنیم. البته باید توجه داشت ما در این مرحله به دنبال شناسایی منابع نیستیم و تنها تلاش می‏‏‌کنیم موضوعات و عناوین پژوهش‌های پیشین را بشناسیم. بدیهی است که این پژوهش‌ها معمولاً در قالب کتاب، مقاله، پایان‏‏‌نامه و منابع الکترونیکی عرضه شده است و ما باید موضوعات تحقیقاتی مشابه و مرتبط با موضوع دلخواه خود را در میان عناوین و موضوعات این چند دسته جستجو کنیم:

الف) کتاب

بانکهای اطلاعاتی زیادی از فهرست و مشخصات کتابها در قالب نرم‏‏‌افزار یا پایگاه اینترنتی وجود دارد که می‏‏‌توان با جستجو در عناوین و موضوعات آنها از تکراری یا مشابه بودن موضوع انتخابی آگاه شد. بهترین مرجع برای شناسایی کتابهای مرتبط با یک موضوع، پایگاه اطلاع‏‏‌رسانی کتابخانه‏‏‌های ایران است. نشانی این پایگاه اینترنتیwww.lib.ir است و در آن فهرستی از منابع موجود در کتابخانه‏‏‌های مهم کشور ایران ارائه شده است. با جستجو در این پایگاه می‏‏‌توان فهمید چه کتابهایی تا کنون در ارتباط با یک موضوع نوشته شده و این کتابها در کدام کتابخانه‏‏‌ها نگهداری می‏‏‌شود. بانک اطلاعاتی دیگری که مشخصات تعداد بالایی از کتابها را در خود جای داده‏‏‌، کتاب‏‏‌شناسی ملی(8) ایران است که از طریق پایگاه اینترنتی سازمان اسناد و کتابخانی ملی ایران به نشانیwww.nlai.ir دست‏‏‌یافتنی است. البته در این بانک اطلاعاتی، امکان جستجوی عناوین و موضوعات تمامی منابع موجود در کتابخانی ملی از جمله مقالات، پایان‏‏‌نامه‏‏‌ها، منابع دیداری ـ شنیداری و غیره نیز وجود دارد، اما از آنجا که این بانک یکی از جامع‏‏‌ترین فهرستها را درباری کتابهای منتشرشده در ایران، در خود جای داده است، آن را در بخش کتاب آوردیم. بانک دیگری که فهرستی از کتابهای منتشرشده در ایران را در اختیار محققان می‏‏‌گذارد، بانک اطلاعاتی کتاب‏‏‌نما در پایگاه اینترنتی کتاب ایران به نشانیwww.ketab.ir است. در این بانک اطلاعاتی نیز فهرست کاملی از کتابهای منتشرشده در کشور همراه با چکیده، تصویر روی جلد و برخی دیگر از اطلاعات آنها ارائه می‏‏‌شود.

کتاب‏‏‌شناسی ملی و بانک اطلاعاتی کتاب‏‏‌نما با وجود دربرداشتن منابع فراوان و ارزشمند، معمولاً در تحقیقات تخصصی پاسخگوی نیاز محققان نیست؛ چرا که بسیاری از کتابها و پژوهش‌های منتشرشده درباری موضوعات تخصصی در کشورهای دیگر چاپ شده است و در کتابخانی ملی ایران وجود ندارد. بهترین فهرست کتابها و منابع مربوط به یک رشتی علمی را می‏‏‌توان در کتابخانه‏‏‌های تخصصی به دست آورد که خوشبختانه فهرست منابع بسیاری از کتابخانه‏‏‌های تخصصی نیز در پایگاهlib.ir وجود دارد. بر فرض که اطلاعات کتابخانه‏‏‌ای خاص در این پایگاه ارائه نشده باشد، خوشبختانه بسیاری از کتابخانه‏‏‌های تخصصی از نرم‏‏‌افزارهای کتابداری استفاده می‏‏‌کنند و با توجه به ورود اطلاعات تمامی منابع آنها در این نرم‏‏‌افزار، به آسانی می‏‏‌توان کتب مورد نظر را شناسایی کرد.(9) برخی از این کتابخانه‏‏‌ها با بهره‏‏‌گیری از نسخی تحتweb نرم‏‏‌افزارهای کتابداری، امکان دسترسی و جستجوی اینترنتی منابع خود را نیز فراهم آورده‏‏‌اند.(10)

کتابخانه‏‏‌های الکترونیکی نیز از دیگر فرصتهایی است که با گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات پدید آمده و راهی برای شناسایی آسان کتابهای منتشرشده در موضوعات مختلف و دسترسی به متون آنها ایجاد کرده است.(11) افزون بر پایگاههای اینترنتی ارائه‏‏‌کننده منابع الکترونیکی، لوحهای فشرده و نرم‏‏‌افزارهایی را نیز می‏‏‌توان یافت که متن یا فهرست کتابهای فراوانی را در اختیار محققان قرار می‏‏‌دهند. البته بیشتر این نرم‏‏‌افزارها دربردارنده منابع اولیی موضوعات علمی است و کمتر به تحقیقات و منابع جدید علمی پرداخته‏‏‌اند.

ب) مقاله

معمولاً در هر زمینی خاص تحقیقاتی دست‏‏‌کم دهها مقاله در نشریات و منابع گوناگون علمی منتشر شده و در دسترس است. اطلاع از عناوین و موضوعات این مقالات می‏‏‌تواند محقق را در انتخاب موضوعاتی جدید و کاربردی کمک کند. بانکهای اطلاعاتی و منابع الکترونیکی متعددی فهرست، مشخصات و حتی متن بسیاری از مقالات منتشرشده در نشریات را با امکانات ویژه در اختیار پژوهشگران قرار می‏‏‌دهند. بانک اطلاعاتی کتاب‏‏‌شناسی ملی افزون بر ارائی اطلاعات کتاب، بسیاری از مقالات مربوط به موضوعات مختلف را نیز معرفی می‏‏‌‏‏‌کند. مجموعه لوحهای فشرد نمایه نیز منبع خوبی است که عنوان و متن بیشتر مقالات نشریات کشور را در خود جای داده است.(12) بهترین و کاربردی‏‏‌ترین مجموعه‏‏‌های مقالات در حوزی علوم اسلامی را می‏‏‌توان در پایگاه مجلات تخصصی علوم اسلامی و انسانی به نشانیwww.noormags.com به دست آورد. افزون بر آن، بانک اطلاعات نشریات کشور در پایگاهی به نشانیwww.magiran.com و پایگاه اطلاعات علمی(13) وابسته به جهاد دانشگاهی به نشانیwww.sid.ir اطلاعات مفید و ارزشمندی را از مقالات علمی در نشریات گوناگون ارائه می‏‏‌کند.

سرویس پژوهشگر گوگل(14) نیز یکی از امکانات خوبی است که هنوز در مرحله مقدماتی و آزمایشی قرار دارد و امکان دست‏‏‌یابی به مقالات علمی را به برخی از زبانها فراهم آورده است. هم‏‏‌اکنون بیشترین کاربرد این پایگاه در زبان انگلیسی است و از طریق آن می‏‏‌توان به آسانی مقالات منابع معتبر علمی را به دست آورد. در صورتی که دامنه خدمات این پایگاه به زبانهای فارسی و عربی گسترش یابد می‏‏‌توان آن را به عنوان یکی از مهم‏‏‌ترین مراجع تحقیقات علمی در این زبانها به حساب آورد.

ج) پایان‏‏‌نامه

پایان‏‏‌نامه‏‏‌های دانشجویی بخش دیگری از پژوهش‌های انجام‏‏‌شده در زمینه‏‏‌های علمی و تخصصی است که به دلیل شرایط و ضوابط دانشگاهها و مراکز آموزشی و نظارت و دقت استادان و کمیته‏‏‌های پژوهشی، انتخاب و تصویب موضوع آنها معمولاً با دقت و بررسی‏‏‌هایی همراه بوده است. آگاهی از موضوع و عنوان پایان‏‏‌نامه‏‏‌ها افزون بر آنکه از انتخاب موضوعات تکراری جلوگیری می‏‏‌کند، می‏‏‌تواند الگویی برای شیوی انتخاب موضوع تحقیق باشد. بهترین مرجع برای آگاهی از پایان‏‏‌نامه‏‏‌ها، طرحهای پژوهشی، همایش‏‏‌ها و مقالات دانشگاهی، پایگاه پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران به نشانیwww.irandoc.ac.ir است.(15)

د) منابع الکترونیکی

اگرچه معمولاً اکثر مطالب و تحقیقات ارائه‏‏‌شده در پایگاههای اینترنتی و نرم‏‏‌افزارهای رایانه‏‏‌ای قبلاً در قالب سایر منابع مانند کتاب، مقاله، پایان‏‏‌نامه، صوت و تصویر قابل دست‏‏‌یابی بوده‏‏‌اند اما اکنون با تبدیل شدن به منبعی الکترونیکی، به صورت جداگانه و با شرایطی بسیار مناسب‏‏‌‏‏‌تر در دسترس محققان قرار گرفته‏‏‌اند. بخشی از اطلاعات الکترونیکی نیز از ابتدا در قالب پایگاهها و وبلاگهای تخصصی و نرم‏‏‌افزارهای رایانه‏‏‌ای تولید و ارائه شده‏‏‌اند و در دیگر منابع نمی‏‏‌توان سراغی از آنها گرفت. به هر حال با توجه به گسترش روزافزون منابع الکترونیکی خوب است هنگام شناسایی تحقیقات و مطالب مرتبط با موضوع مورد نظر، پایگاههای اینترنتی و اطلاعات الکترونیکی را نیز بررسی کنیم. برای این منظور می‏‏‌توان از دایرکتوریهای16 تخصصی و موتورهای جستجو در شبکی اینترنت و امکانات جستجو در نرم‏‏‌افزارها استفاده کرد. یکی از جامع‏‏‌ترین دایرکتوریهای تخصصی در زمینی اطلاعات اسلامی و شیعی در شبکی اینترنت، جستجوگر پایگاههای شیعی به نشانیwww.shiasearch.com است. با استفاده از دسته‏‏‌بندیهای موضوعی و جستجوی لفظی در این پایگاه می‏‏‌توان بسیاری از مطالب و تحقیقات ارائه‏‏‌شده در صفحات مختلف اینترنتی را شناسایی کرد.

3ـ جزئی و محدود بودن موضوع

بر اساس اصول روش تحقیق، هرچه موضوع تحقیق جزئی و محدودتر باشد، نتایج علمی و جنبی نوآوری آن بیشتر خواهد بود. یکی از راههای جزئی‏‏‌سازی موضوع، آشنایی با ابعاد و زوایای مختلف آن است. نکات و راههایی که برای بررسی پیشینی تحقیقاتی موضوعات و پژوهش‌های هم‏‏‌سو بیان شد افزون بر آنکه از تکراری بودن موضوع جلوگیری می‏‏‌کند، شرایط مناسبی را برای نگاهی جامع‏‏‌ و دقیق‏‏‌ نسبت به ابعاد گوناگون موضوع فراهم می‏‏‌آورد و به محقق کمک می‏‏‌کند یکی از زوایای جزئی آن را برای پژوهش برگزیند.

مثال: فرض کنید بنا داریم تحقیقی با موضوع حجاب و عفاف انجام دهیم. موضوعی که به نظر می‏‏‌رسد در شرایط امروز موضوعی بسیار مهم و کاربردی است و نمودار سرویسTrends گوگل هم نشان از توجه ‏‏‌برانگیز بودن آن دارد. از آنجا که این موضوع از ابعاد مختلفی برخوردار است، برای تحقیق باید یکی از این جنبه‏‏‌ها را بررسی کرد؛ بنا بر این خوب است با مراجعه به پایگاههایی که دربردارنده فراخوانهای تحقیقاتی است نسبت به تهیه فهرستی از موضوعات و جنبه‏‏‌های قابل تحقیق درباری حجاب و عفاف اقدام کنیم. برای نمونه با مراجعه به بخش فراخوانهای پایگاه اینترنتی سازمان ملی جوانان موضوعاتیچون: مطالعه الگوپذیری جوانان از حجاب اسلامی و راهكارهای ترویج آن، جوان و عفاف و پوشش و بررسی علت تغییر هنجار در مسئله بدحجابی را به دست می‏‏‌آوریم. همچنین می‏‏‌توانیم از طریق موتورهای جستجو واژه‏‏‌های «فراخوان» و «حجاب» را در کنار هم جستجو کنیم تا به صفحاتی دست یابیم که اطلاعات فراخوانهای پژوهشی هم‏‏‌سو را ارائه کرده‏‏‌اند. یکی از این صفحات، پایگاه اینترنتی مرکز امور زنان و خانواده است که فراخوان همایش بین‏‏‌المللی زنان اندیشمند با محوریت معنویت، عفاف و خانواده را با موضوعاتی چون: 1ـ مفهوم‏‏‌شناسی معنویت،‏‏‌ عفاف،‏‏‌ حجاب؛ 2ـ عفاف و حجاب در ادیان و جوامع بشری؛ 3ـ مبانی عفاف و حجاب؛ 4ـ نقش عفاف و حجاب در پیشگیری از جرم و ناهنجاری اجتماعی؛ 5ـ آثار و پیامدهای فرهنگی ـ اجتماعی عفاف و حجاب؛ 6ـ نقش عفاف و حجاب در ایجاد سلامت و امنیت روانی جامعه و مانند آن به عنوان محورهای ضروری برای تحقیق درباری عفاف و حجاب پیشنهاد کرده است. با این روش تعداد چشمگیری از موضوعات مناسب برای تحقیق به دست آورده‏‏‌ایم و لازم است با توجه به ملاکهای انتخاب موضوع یکی از آنها را به عنوان موضوع تحقیق خود برگزینیم. پس از بررسی ملاکهایی چون دلخواه و مهم بودن موضوع، لازم است از تکراری نبودن آن مطمئن شویم و در صورت وجود تحقیقات مشابه با استفاده از عناوین آنها نسبت به جزئی‏‏‌تر کردن موضوع یا پرداختن به جنبه‏‏‌های دیگر آن اقدام کنیم.

در مثالی دیگر، فرض می‏‏‌کنیم با توجه به اهمیت موضوع «امنیت روانی» و توجه‏‏‌برانگیز بودن آن در جستجوهای اینترنتی، موضوع «نقش عفاف و حجاب در ایجاد سلامت و امنیت روانی جامعه» را برای تحقیق خود برمی‏‏‌گزینیم. اکنون باید در بانکهای اطلاعاتی، تحقیقات قبلی را جستجو و نمونه‏‏‌های مشابه آن را شناسایی کنیم. برای یافتن منابع مرتبط با این موضوع در مجموعی منابع مرکز اسناد و کتابخانی ملی ایران می‏‏‌توانیم از طریق بخش جستجوی پیشرفتی این سایت واژه‏‏‌های حجاب و امنیت را به عنوان دو کلیدواژی اصلی موضوع، جستجو كنیم. در پایگاه پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران نیز می‏‏‌توان با جستجوی واژی حجاب در بانکهای مختلفی چون پایان‏‏‌نامه‏‏‌ها، طرحهای پژوهشی، مقالی مجلات، گزارشهای دولتی و مقاله‏‏‌ سمینارها از تحقیقات انجام‏‏‌شده درباری حجاب آگاه شد. در فهرست منابع کتابخانه‏‏‌های بزرگی چون کتابخانی آستان قدس رضوی نیز نام کتابهای فراوانی درباری این موضوع آمده است.

با استفاده از بخش جستجو در مشخصات پایگاه سراج و گزینی جستجو در پایگاههای مگ‏‏‌ایران، حوزه و نورمگز نیز فهرست تعداد قابل توجهی از مقالات مربوط به موضوع حجاب به دست می‏‏‌آید. همچنین با استفاده از جستجوی پیشرفته در پایگاه شیعه‏‏‌سرچ نیز می‏‏‌توانیم دو واژی حجاب و امنیت را در قسمتی که تمام کلمات مورد نظر را لحاظ می‏‏‌کند، جستجو کنیم تا منابع الکترونیکی مرتبط با این موضوع را به دست آوریم. با مروری بر کتابها، مقالات، پایان‏‏‌نامه‏‏‌ها و دیگر تحقیقات انجام‏‏‌شده درباری حجاب مشخص می‏‏‌شود چندین تحقیق در رابطه با حجاب و امنیت اجتماعی انجام شده است، اما جز یکی دو مقالی مرتبط با موضوع حجاب و سلامت روانی کار دیگری در این زمینه به چشم نمی‏‏‌خورد. بنابراین با اطمینان بیشتری می‏‏‌توانیم این موضوع را به عنوان موضوعی غیرتکراری و نیازمند بررسی، محور تحقیق خود قرار دهیم. البته در صورتی که بخواهیم موضوع تحقیق خود را جزئی‏‏‌تر کنیم، می‏‏‌توانیم با الهام از نمونه‏‏‌هایی که در پایگاههای مختلف مشاهده کردیم آن را به «دختران دانش‏‏‌آموز» یا «دانشجو» و دیگر اقشار خاص از بانوان و دوشیزگان محدود سازیم.

 

نتیجه و جمع بندی

امروزه فناوری اطلاعات یكی از ابزارهای اساسی و اجتناب ناپذیر زندگی بشرشده است و این ابزار در عرصه پژوهش نیز می تواند بهره و فواید بسیاری برای محققان و پژوهشگران داشته باشد ازاین رو آشنایی با این امكانات یك امر لامحاله و لابد است كه بایستی مورد توجه قرار گیرد به ویژه برای مسئولان عرصه پژوهش و باز هم به خصوص برای حوزه های علمیه كه در رویارویی فرهنگی و علمی با دنیا حداقل از لحاظ سخت افزاری و امكانات در مضیقه نباشند.

 

پی نوشت ها:

1.Information&CommunicationTechnology.

2. www.javanan.ir.

3. www.fdo.ir.

4. www.hawzah.net.

5. www.navideshahed.com.

6. این سرویس تمامی جستجوهای انجام‏‏‌گرفته از سوی مردم نقاط مختلف جهان را به تفکیک کشور، استان و شهر و به تفکیک تاریخ انجام این جستجوها ذخیره می‏‏‌کند و در اختیار متقاضیان قرار می‏‏‌دهد. از آنجا که واژه‏‏‌ها و عبارتهایی که افراد در اینترنت به دنبال آن می‏‏‌گردند نشان‏‏‌دهنده علایق و نیازمندیهای آنان است، به آسانی می‏‏‌توان با در اختیار داشتن اطلاعات این جستجوها به میزان اهمیت، کاربرد و مورد توجه بودن موضوعات مختلف پی برد. این اطلاعات می‏‏‌تواند بنا به نیاز متقاضی به تفکیک کشور، استان و زمان به صورت جزئی و تفصیلی‏‏‌تر نیز ارائه شود.

7. برای نمونه در پایگاه اینترنتیwww.alexa.com اطلاعات خوبی درباری میزان بازدید و رتبه پایگاههای اینترنتی و مقایسه پایگاههای مختلف با یکدیگر ارائه می‏‏‌شود.

8. کتاب‏‏‌شناسی ملی مجموعه‏‏‌ای است که مشخصات تمامی کتابهای منتشرشده در یک کشور را در خود جای داده است. سازمان اسناد و کتابخانی ملی جمهوری اسلامی ایران نیز مجموعه کتاب‏‏‌شناسی ملی ایران را فراهم آورده است و در هر سال سه نسخی تکمیلی شامل منابع جدید را عرضه می‏‏‌کند. این مجموعه منابعی را که در کتابخانی ملی موجود نیست نیز دربرمی‏‏‌گیرد. تمامی اطلاعات مجموعی کتاب‏‏‌شناسی ملی از طریق پایگاه اینترنتی این سازمان در اختیار همگان قرار گرفته و امکان جستجو در آن به صورت اینترنتی فراهم شده است.

9. در حال حاضر بیشتر کتابخانه‏‏‌های ایران یکی از نرم‏‏‌افزارهای پارسْ آذرخش، سیمرغ و کاوش را برای مدیریت منابع و مدارک خود استفاده می‏‏‌کنند. از آنجا که استفادی بهینه از منابع کتابخانه، وابسته به آشنایی با شیوی کار این نرم‏‏‌افزارها است لازم است تا حدودی با امکانات و بخشهای اصلی آنها آشنا باشیم. برای این منظور می‏‏‌توان از کتابداران کتابخانه‏‏‌ها یا پایگاههای مرتبط با این برنامه‏‏‌ها بهره جست. اطلاعات مربوط به برنامه سیمرغ در پایگاهwww.nosasoft.com، اطلاعات مربوط به نرم‏‏‌افزار کاوش در پایگاهwww.kavosh.info و آموزش اجمالی شیوی استفاده از برنامه پارس آذرخش در صفحهwww.amoozeshtce.com/lib1.htm قرار دارد.

10. برخی از کتابخانه‏‏‌هایی که امکان جستجوی اینترنتی را در منابع خود فراهم آورده‏‏‌اند، عبارت‏‏‌اند از: کتابخانه و مرکز اسناد آستان قدس رضویwww.aqlibrary.com، کتابخانی آیت ‏‏‌الله مرعشی نجفیhttp://www.marashilibrary.com، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایرانwww.historylib.com، کتابخانی مرکزی دانشگاه تهران به نشانیhttp://searchlib.ut.ac.ir.

11. از مهمترین کتابخانه‏‏‌های الکترونیکی مرتبط با منابع و علوم اسلامی می‏‏‌توان به پایگاه الإسلام به نشانیal-islam.org، کتابخانی الکترونیکی پایگاه تبیان به نشانیwww.tebyan.net، بخش کتاب‏‏‌سرای پایگاه الشیعه به نشانیwww.al-shia.com و پایگاه المکتبه به نشانیwww.almaktba.com اشاره کرد.

12. این مجموعه که افزون بر لوح فشرده، به صورت نشریه‏‏‌ای مکتوب نیز ماهیانه منتشر می‏‏‌شود، عناوین و نمایی مقالات و مطبوعات کشور را دربردارد. برای کسب اطلاعات بیشتر درباری این مجموعه می‏‏‌توان به پایگاه اینترنتیwww.namaye.net مراجعه کرد.

13. برای آگاهی از موضوعات مقالات پایگاه اطلاعات علمی بهتر است از طریق بخش جستجوی پیشرفته، موضوع دلخواه را در قسمت کلیدواژه جستجو کنیم.

14. http://scholar.google.com.

15. پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران که یکی از مراکز وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است در سال 1347 با نام مرکز اسناد ایران فعالیت خود را آغاز کرده و آخرین اطلاعات و یافته‏‏‌های علمی و پژوهشی اندیشمندان و پژوهشگران ایرانی را که به وسیله این مرکز گردآوری می‏‏‌شود در قالب چکیده‏‏‌نامه‏‏‌ها و پایگاههای اطلاعاتی در دسترس همگان قرار داده است.

16. پایگاهی است که اطلاعات پایگاههای اینترنتی دیگر را به صورت فهرستی موضوعی و دسته‏‏‌بندی‏‏‌شده ارائه می‏‏‌کند و راه دسترسی به مطالب مورد نظر در اینترنت را به علاقه‏‏‌مندان نشان می‏‏‌دهد.

حجت الاسلام سید حمید حسینی

منبع: این آدرس

 

Add comment


Security code
Refresh

منوی اصلی


ورود طلاب



 

آزمون ورودی مراکز تخصصی فقهی حوزه علمیه

امورطلاب و اساتید

O  امور خوابگاه مدرسه

O  امور رفاهی طلاب

O  امور رفاهی اساتید

O  تسهیلات ورزشی

O  اردوی زیارتی پژوهشی مشهد مقدس

O  امور پرورشی

O  اطلاعیه‌ها

O  ارتباط با مسوولین

معاونت آموزش

O  قوانین و مقررات آموزشی:  سطح خارج

O  معرفی اساتید:  سطح خارج

O  برنامه امتحانات:  سطح خارج

O  اطلاعیه‌های آموزشی:  سطح خارج

O  ارتباط با مسوول آمورش:  سطح خارج

O  پرسش و مباحثات علمی

O  نمونه سوالات دروس سطح

O  آیین نامه تقریرات و پژوهش های خارج

Hosting: Ilimitada Hosting Chile VPS